神学者たちのことは黙っており,こうした「カマリナの沼はかきまわさず」,こうした毒草には触れないようにしたほうが,たしかによいのかもしれません。なにしろびっくりするくらい尊大で怒りっぽい人々ですから,百にも千にものぼる罪状申し立てをひとまとめにして述べ立てて私を谷めるに相違ありませんし,もし私が前言取消しを拒んだら,それこそ息をつく暇もなく,私に異端宣告をくだしてしまうでしょう。それもそのはず,そうすることこそ,お気に召さぬ人間をたちどころに懐えあがらせるお得意の雷火にほかならないからです。
私は,浴びせかけるほど恩を施してやっているにもかかわらず,この蓮中くらいその恩を感謝しない人間に出会ったこともありませんね。たとえば,自惚れ心を授けてやっていますから,ご連中は,第三天の高みに鎮座ましませるわけです。この楽しい世界の高みから,地上を這いまわる獣のような他の人間どもを眺めて,これに憐れみをおかけくだされるのです。私ほど連中の周囲に,豪壮な定義やら,結論やら,必然的帰結やら,明白なる命題やら,明白ならざる命題やらの軍勢を護衛につけてやっていますうえに,ご当人たちのほうでもじつに多くの抜け道を用意していまして,自由自在に識別区分をし,テネドスの斧よりも楽々と,あらゆる難問の結び目を断ち切りますから,ウルカヌスの網の目にもひっかからずにすむくらいです。神学者の文章には,新造語や異様な用語かいっぽいに詰まっています。それからいろいるな玄義の縞奥を,彼ら一流の方法で説明もしてくれますよ。つまり,この世界がどのようにして創造され配置されたのか? いかなる溝孔を通って原罪の汚れがアダムの子孫に広がったのか? どういう方法で,どの程度に,またどのくらいの時間をかけて,キリストが聖母の胎内で完全な形となったのか? 聖体の秘蹟においては,どうして実体がなくとも偶有物は存在するのか? というようなことについてね。
もっとも,こうした問題はもう論じ尽くされましたね。大神学者たち,つまりみずから見神家と称する人々は,さらに興奮感激させられるもっと別な問題のほうが好ましいし,そのほうが自分らにふさわしいとも考えております。つまり,神の創造行為には,きまった正確な瞬間があったかどうか? キリストには,いくつもの血統があったかどうか? 「父なる神は,その子を憎みたもう」という命題は主張できるかどうか? 神は,女なり悪魔なり駿馬なり南瓜なり小石なりの形をとって現われ出られたものかどうか? だがもしそうだとしたら,南瓜が説教をしたり,奇跡を行なったり,十宇架にかけられたりするものかどうか? もしキリストの体が十字架にかかっているあいだに,聖ペテロがミサを調えたとしたら,いったいなにを奉献したことになるのか?この瞬間に,キリストは人間だといえたかどうか? 人間は,その復活のあと,食べたり飲んだりできるものだろうか? というような問題なのですね。ごらんのとおり,わが神学者諸氏は,もう今から,腹が減ることや喉が渇くことなどを心配しているのですよ。 |
さて
神学者のことは黙ってやり過ごし,「カマリナノ沼ハヒッカキマワサ卒,この毒草にほふれないでおくほうがいいのかもしれません。これは恐ろしく徴岸で怒りっぽい人種ですし,徒党を組み無数の結論をつきつけて私に向かってきて,前言を取り消すように強制し,断りでもしようものなら,たちどころに「異端」だと大声でわめき立てるでしょうからね。少しでも気に入らぬ人間がいると,この雷火を持ち出して脅しつけ震え上がらせるのが,この連中のいつものやり口なのです。
いやはやまったくのところ,この徒輩ほど私の恩義を蒙っていることを認めたがらない連中はおりません。しかし連中にしても,やはり少なからざる方面において,この私に負うところが多いのです。うぬぼれを植え付けられているおかげで幸福であり,あたかも第三天に居住ましませるがごとく,自分たち以外の人間すべてを地を這う野獣と見なし,高きところより見下ろしてあわれんでくださるというわけです。なにしろ権威ある定義だの,結論だの,推論だの,明白なる命題,明白ならざる命題といったものの隊列に囲まれ護られていますし,遁辞をたっぷりと用意してますから,ウルカヌスの網をもってしても擬め捕ることはできぬほどで,あれこれの識別法を駆使して,するりと逃れてしまいます(彼らはこの識別法を駆使して,テネドスの両刃の斧よりもやすやすと,あらゆる解けがたい結び目を断ち切ってしまいますからね)。最近考え出した新しい語藁や耳慣れぬ不可思議なことばを,腹いっぱい詰め込んでいます。そればかりか,秘められた神秘の世界を,思いつくままに説き明かしてくれたりもします。この世界がいかにして創られ,秩序立てられたのか,いかなる溝を通って,かの原罪の穣れが子孫にまで伝わるに至ったか,キリストが聖母の胎内で,いかにして,いかなる方法で,いかに短時間に全き形となりたもうたかを説明してくれます。聖体の秘跡においては,いかにして実体もないのに偶有するものは存在するのか,ということもです。
しかし,これはもうさんざんに論議されたことです。偉大なる自称照明派の神学者たちは,次のような問題こそ自分たちが論ずるにふさわしいものと考え,この問題に話が及ぶと,がぜん張り切り活気を帯びてきます。果たして神による創造には,定められた瞬間というものがあったか)・キリストにはいくつもの血統があったとすべきか否か? 「父なる神はその子を憎みたもう」という命題を立てることは可能か否か? 神は女だの,悪魔だの,蟻馬だの,かぼちゃだの,火打石だのの形をとって姿をあらわすことができたであろうか? それができたとすれば,いかにしてかぼちゃは説教したり,奇跡をおこなったり,十字架にかけられたりすることが可能であるか?
仮にキリストのお身体が十字架にかけられているときに,ベトロがミサを行ったとしたら,何を奉献したことになるのだろうかヲ その瞬間にキリストは人間だと言えたか否か? 復活を遂げた後で,食べたり飲んだりすることは許されるのかどうか? このお歴々は,今のうちからもう将来の飢えや渇きのことを心配しているわけです。
つぎに,
神学者たちにつきましては,おそらく,だまって通り過ぎて,へそして,あのカマリナの泥をかき回さずに〉〔「災いを避ける」の意味。カマリナはギリシアの町で,付近に湿地があった〕,この悪臭を放つアナギュロス〔悪臭の強いマメ料の三つ葉草〕には触れなかった方がよろしかったのかも知れません,と申しますのもごこの種のかたたちときましたら,驚くほどお高くとまっておられるうえに怒りっぽく,たぶん,一団となって六百の意見でもって攻撃して撤回を迫ってこられるでしょうし,もしわたしが断ろうものなら,すぐさま大声でわたしのことを異端者呼ほわりいたすことでありましょう。わずかでも好意をもてない人にはだれであれ,たちまちこの雷を落としてふるえあがらせるのがこのかたたちの常套手段でどざいますから。
しかし,内心ではわたしの恩恵をあまり喜んで認めたがらない別種の人たちなどは現実には存在いたしておりませんが,それでも,この神学者のかたたちもまた,いくつかのつまらぬとは言いがたい理由からわたしの恩義をうけておられまして,ご自分の自惚れゆえに幸福でありますときには,まるで自分たちは第三の天界〔至福者の住む世界〕に住んでおられるかのように,自分たち以外の人間どもを地上を這いずり回る獣たちとして天上界から眺め下ろして,ほとんど憐れんでいるといった具合なのでございます,また,お偉い学者先生たちのあれほど多くの定義,意見,派生的結論命題,はっきりと完全に表現されている命題にしるそうでない命題にしろ,それらの群れに囲まれておられるかぎりは,あまりにへ避難場所〉が多すぎまして,どんな区別を設けましてもすりぬけょうもどざいませんほどに(そのような区別をもってしますならば,どんな結び目もテネドスの両刃の斧〔テネドス王テネスが不実の告訴者を斬った斧〕に劣らず容易に断ち切れるはずなのでございますが),ウルカヌスの網〔ウルカヌスが不貞の妻ヴィーナスを愛人スマルスと共に捕らえた遁れられぬ網〕をもってしましても,彼らを網の目に捕らえることはできません,比較的最近考え出されました新造語や不自然な用語にもあふれておりますのですから。そのうえ,隠された神秘を思うように説明いたしますときには,つまり,どのような理由で世界は創られ,秩序づけられたのか,あの原罪の汚点はどういう道筋で後の世に伝えられたのか,どのようにして,どの程度,どれだけの時間でキリストは処女の胎内で完成されたのか,どのようにして聖変化において偶性は居住場所なしに存続するのか,などを説明いたしますときにはわたしの恩恵に浴しておられます。しかし,これらのことは議論ですりきれてしまっております。結局のところ,つぎのような疑問は,彼らの申されます偉大で啓蒙的な神学者たち〔当時神の啓示を受けた啓蒙的といわれた神学者が存在した〕にふさわしいと彼らは思っておられますし,時節が到来すれほ,彼らはそれらに向かって立ちあがることになるでありましょう,神の生成には瞬間があるのだろうか? キリストには多数の派生関係があるのだろうか? 父なる神が子を嫌う,というのは可能な命題なのか? 神が女や,悪魔や,櫨馬や,ヘチマや,鯵石の形をとることができるであろうか? もしそうならば,ヘチマほどのように説教をおこない,奇跡をもたらし,十字架にかけられることになるのだろうか? キリストの肉体が十字架につるされていたあのときに,ペテロはすでに神に身を捧げていたとするならば,彼は何に身を捧げていたのだろうか? また,そのおなじとき,キリストは
人間とよばれることができたのだろうか? そして,いままでにすでに飢えと乾きに備えている人たちが,彼らの復活の後で食べたり飲んだりすることは許されることなのだろうか?
53. Porro Theologos silentio transire fortasse
praestiterit, kai tauthn kamarinan ou kinein,
nec hanc anagyrim tangere, utpote genus hominum
mire superciliosum atque irritabile, ne forte
turmatim sexcentis conclusionibus adoriantur,
et ad palinodiam adigant, quod si recusem,
protinus haereticam clamitent. Nam illico
solent hoc terrere fulmine, si cui sunt parum
propitii. Sane quamquam non alii sunt, qui
minus libenter agnoscant meam in se beneficentiam,
tamen hi quoque non mediocribus nominibus
obstricti sunt, dum felices sua Philautia
perinde quasi ipsi tertium incolant coelum,
ita reliquos mortaleis omneis ut humi reptantes
pecudes, e sublimi despiciunt, ac prope commiserantur,
dum tanto magistralium definitionum, conclusionum,
corollariorum, propositionum explicitarum
et implicitarum agmine septi sunt, tot exuberant
krhsfugetoiV, ut nec Vulcaniis vinculis sic
possint irretiri, quin elabantur distinctionibus,
quibus nodos omneis adeo facile secant, ut
non Tenedia bipennis melius, tot nuper excogitatis
vocabulis, ac prodigiosis vocibus scatent.
Praeterea dum arcana mysteria suo explicant
arbitratu, qua ratione conditus ac digestus
sit mundus. Per quos canales labes illa peccati
in posteritatem derivata sit: quibus modis,
qua mensura, quantulo tempore in Virginis
utero sit absolutus Christus, quemadmodum
in synaxi accidentia subsistant sine domicilio.
Sed haec protrita. Illa demum magnis et illuminatis,
ut vocant, Theologis digna putant, ad haec
si quando incidunt, expergiscunter. Num quod
instans in generatione divina? Num plures
in Christo filiationes? Num possibilis propositio,
Pater Deus odit filium? Num Deus potuerit
suppositare mulierem, num Diabolum, num asinum,
num cucurbitam, num silicem? Tum quemadmodum
cucurbita fuerit concionatura, editura miracula,
figenda cruci? Et, quid consecrasset Petrus,
si consecrasset eo tempore, quo corpus Christi
pendebat in cruce? Et, num eodem tempore
Christus homo dici potuerit: et num post
resurrectionem edere aut bibere fas sit futurum,
iam nunc famem sitimque praecaventes. Sunt
innumerabiles leptolesciai, his quoque multo
subtiliores, de instantibus, de notionibus,
de relationibus, de formalitatibus, de quidditatibus,
ecceitatibus, quas nemo possit oculis adsequi,
nisi tam Lynceus, ut ea quoque per altissimas
tenebras videat, quae nusquam sunt. Adde
nunc his gnwmaV, illas, adeo paradoxouV ut
illa Stoicorum oracula, quae paradoxa vocant,
crassissima prae his videantur, et circumforanea,
velut levius esse crimen, homines mille iugulare,
quam semel in die Dominico calceum pauperi
consuere. Et potius esse committendum, ut
universus orbis pereat una cum victu et vestitu,
quod aiunt, suo, quam unicum quantumlibet
leve mendaciolum dicere. Iam has subtilissimas
subtilitates subtiliores etiam reddunt tot
scholasticorum viae, ut citius e labyrinthis
temet explices, quam ex involucris Realium,
Nominalium, Thomistarum, Albertistarum, Occanistarum,
Scotistarum, et nondum omneis dixi, sed praecipuas
dumtaxat. In quibus omnibus tantum est eruditionis,
tantum difficultatis, ut existimem ipsis
Apostolis alio spiritu opus fore, si cogantur
hisce de rebus cum hoc novo Theologorum genere
conserere manus. Paulus fidem praestare potuit,
at idem cum ait: 'Fides est substantia rerum
sperandarum, argumentum non apparentium':
parum magistraliter definivit. Idem ut caritatem
optime praestitit, ita parum dialectice vel
dividit, vel finit, in priore ad Corinthios
epistola, cap. 13. Ac pie quidem illi consecrabant
synaxim, et tamen rogati de termino a quo,
et termino ad quem: de transsubstantiatione:
de modo quo corpus idem sit in diversis locis:
de differentia, qua corpus Christi est in
coelo, qua fuit in cruce, qua in sacramento
synaxeos: quo puncto fiat transsubstantiatio,
cum oratio per quam ea fit, ut quantitas
discreta sit in fluxu, non pari, sicut opinor,
respondissent acumine, quo Scotidae disserunt
haec, ac definiunt. Noverant illi Iesu matrem,
sed quis eorum tam philosophice demonstravit,
quomodo fuerit ab Adae macula, praeservata,
quam nostri Theologi ? Petrus accepit claves,
et accepit ab eo, qui non committat indigno,
et tamen an intellexerit, nescio, certe nusquam
attigit subtilitatem, quomodo scientiae clavem
habeat is quoque, qui scientiam non habeat.
Baptizabant illi passim, et tamen nusquam
docuerunt, quae sit causa formalis, materialis,
efficiens, et finalis baptismi, nec characteris
delebilis, et indelebilis apud hos ulla mentio.
Adorabant quidem illi, sed in Spiritu, nihil
aliud sequentes, quam illud Evangelicum,
spiritus est Deus, et eos qui adorant eum
in spiritu et veritate oportet adorare. Verum
haud apparet eis tum fuisse revelatum, una
eademque adoratione adorandam imagunculam
carbone delineatam in pariete, ut Christum
ipsum, si modo duobus sit porrectis digitis,
intonsa coma et in umbone qui adhaeret occipitio,
treis habeat notas. Quis enim haec percipiat,
nisi triginta sex annos totos in physicis,
et ultramundanis Aristotelis et Scoticis
contriverit? Idemtidem inculcant Apostoli
gratiam, at iidem nusquam distinguunt, quid
intersit inter gratiam gratis datam, et gratiam
gratificantem. Hortantur ad bona opera, nec
discernunt opus, opus operans et opus operatum.
Passim inculcant caritatem, nec secernunt
infusam ab acquisita, nec explicant, accidens
ne sit, an substantia, creata res an increata.
Detestantur peccatum, at, emoriar, si potuerunt
scientifice definire, quid sit illud, quod
peccatum vocamus, nisi forte Scotistarum
spiritu fuerunt edocti. Nec enim adduci possum,
ut credam Paulum, e cuius unius eruditione
licet omneis aestimare, toties, damnaturum
fuisse quaestiones, disceptationes, genealogias,
et ut ipse vocat, logomaciaV, si eas percalluisset
argutias, praesertim cum omnes illius temporis
contentiones, pugnaeque rusticanae fuerint,
et crassae, si cum magistrorum nostrorum
plus quam Chrysippeis subtilitatibus conferantur.
Quamquam homines modestissimi, si quid forte
scriptum sit ab Apostolis indolatius parumque
magistraliter, non damnant quidem, sed commode
interpretantur. Hoc videlicet honoris, partim
antiquitati, partim Apostolico nomini deferentes.
Et, hercle, parum aequum erat, res tantas
ab illis requirere, de quibus ex praeceptore
suo, ne verbum quidem umquam audissent. Idem
si eveniat in Chrysostomo, Basilio, Hieronymo,
tum sat habent adscribere: 'Non tenetur'.
Et illi quidem confutarunt Ethnicos Philosophos
ac Iudaeos, suapte natura pertinacissimos,
sed vita magis ac miraculis quam syllogismis,
tum eos quorum nemo fuerit idoneus, vel unicum
Scoti Quodlibetum ingenio consequi. Nunc
quis Ethnicus, quis Haereticus non continuo
cedat tot tenuissimis subtilitatibus, nisi
tam crassus, ut non adsequatur, aut tam impudens
ut exsibilet, aut iisdem instructus laqueis,
ut iam par sit pugna, perinde quasi magum
cum mago committas, aut si gladio fortunato
pugnet aliquis cum eo, cui gladius sit fortunatus:
tum enim nihil aliud quam tela Penelopes
retexeretur. Ac meo quidem iudicio saperent
Christiani, si pro pinguibus istis militum
cohortibus, per quas iam olim ancipiti Marte
belligerantur, clamosissimos Scotistas, et
pertinacissimos Occanistas, et invictos Albertistas
una cum tota Sophistarum manu, mitterent
in Turcas et Saracenos: spectarent, opinor,
et conflictum omnium lepidissimum, et victoriam
non ante visam. Quis enim usque adeo frigidus,
quem istorum non inflamment acumina? quis
tam stupidus, ut tales non excitent aculei?
Quis tam oculatus, ut haec illi non maximas
offundant tenebras? Verum haec omnia videor
vobis propemodum ioco dicere. Nec mirum sane,
cum sint et inter ipsos Theologos melioribus
instituti litteris, qui ad has frivolas,
ut putant, Theologorum argutias nauseent.
Sunt qui velut sacrilegii genus exsecrentur,
summamque ducant impietatem, de rebus tam
arcanis et adorandis magis quam explicandis,
tam illoto ore loqui, tam profanis Ethnicorum
argutiis disputare, tam arroganter definire,
ac divinae Theologiae maiestatem tam frigidis,
imo sordidis verbis simul et sententiis conspurcare.
At interim ipsi felicissime sibi placent,
imo plaudunt, adeo ut his suavissimis naeniis,
nocte dieque occupatis, ne tantulum quidem
otii supersit ut Euangelium, aut Paulinas
Epistolas vel semel liceat evolvere. Atque
interim dum haec nugantur in scholis, existimant
sese universam Ecclesiam, alioqui ruituram,
non aliter syllogismorum fulcire tibicinibus,
quam Atlas coelum humeris sustinet apud poetas.
Iam illud quantae felicitatis esse putatis,
dum arcanas litteras, perinde quasi cereae
sint, pro libidine formant ac reformant,
dum conclusiones suas, quibus iam aliquot
Scholastici subscripserunt, plus quam Solonis
leges videri postulant, et vel pontificiis
decretis anteponendas, dumque veluti censores
orbis ad palinodiam trahunt, si quid usquam
cum explicitis et implicitis illorum conclusionibus,
non ad amussim quadrarit, ac non secus atque
ex oraculo pronunciant: 'Haec propositio
scandalosa est: haec parum reverentialis:
haec haeresim olet: haec male tinnit': ut
iam nec Baptismus, nec Euangelium, nec Paulus
aut Petrus, nec sanctus Hieronvmus aut Augustinus,
imo nec ipse Thomas aristotelikwtatos Christianum
efficiat, nisi Baccalauriorum calculus accesserit,
tanta est in iudicando subtilitas. Quis enim
sensurus erat eum Christianum non esse, qui
diceret has duas orationes, 'matula putes',
et 'matula putet', item 'ollae fervere',
et 'ollam fervere', pariter esse congruas,
nisi sapientes illi docuissent? Quis tantis
errorum tenebris liberasset Ecclesiam, quos
ne lecturus quidem umquam quisquam fuerat,
nisi magnis sigillis isti prodidissent? Verum,
an non felicissimi dum haec agunt? Praeterea
dum inferorum res omneis sic examussim depingunt,
tamquam in ea republica complureis annos
sint versati? Praeterea dum pro arbitrio
novos orbes fabricantur, addito denique latissimo
illo, pulcerrimoque: ne scilicet deesset
ubi felices animae commode vel spatiari,
vel convivium agitare, vel etiam pila ludere
possent. His atque id genus bis mille nugis
horum capita adeo distenta differtaque sunt,
ut arbitrer nec Iovis cerebrum aeque gravidum
fuisse, cum ille Palladem parturiens, Vulcani
securim imploraret. Quare nolite mirari,
si videtis caput illorum tot fasciis tam
diligenter obvinctum in publicis disputationibus,
alioquin enim plane dissilirent. Illud ipsa
quoque nonnumquam ridere soleo, cum ita demum
maxima sibi videntur Theologi, si quam maxime
barbare spurceque loquantur, cumque adeo
balbutiunt, ut a nemine nisi balbo possint
intelligi, acumen appellant, quod vulgus
non adsequatur. Negant enim e dignitate Sacrarum
Litterarum esse, si grammaticorum legibus
parere cogantur. Mira vero maiestas theologorum,
si solis illis fas est mendose loqui, quamquam
hoc ipsum habent cum multis cerdonibus commune.
Postremo iam Diis proximos sese ducunt, quoties
quasi religiose Magistri Nostri salutantur,
in quo quidem nomine, tale quiddam subesse
putant, quale est apud Iudaeos tetragrammaton.
Itaque nefas aiunt esse Magister Noster secus
quam maiusculis scribere litteris. Quid si
quis praepostere, Noster Magister dixerit,
is semel omnem Theologici nominis perverterit
maiestatem.