神学者たちの幸福のすぐ次には,普通修道士とか隠者とか呼ばれている人々の幸福がまいりますが,修道士とか隠者とかいう名前は二つともひどくいんちきな呼び名です。なぜかと申しますに,大部分は宗教からひどく遠のいている連中でして,この連中くらい,あらゆるところを歩きまわる手合いはいないからです。この連中は,私から見ますと,私にいろいろと援助を与えてもらわぬかぎり,世のなかでいちばん不幸な人々だろうと思いますよ。このやからは,だれからも忌み嫌われて,ふと出会っただけでも不吉だと言われるほどになっていますが,ご当人たちのほうでは,自分が,いかにもえらい者だというふうに自惚れています。最高の信仰は無知無学にある,物を読むことすらできないことにあると考えています。この連中が,自分たちではなんの意味やらもわからずに番号順に聖歌を歌いながら,駿馬のように教会でがなりたてましても,天国の聖人たちのお耳を楽しませているつもりなのですよ。垢まみれで,乞食同然なのを見せびらかす手合いもおりますね。パンをもらうために,ほうほうの門口で牛のように陰り,あらゆるところで宿屋や駅馬車や乗合船へ割り込んで行って,本職の乞食どもの商売のじゃまをいたします。不潔と無知と粗野と破廉恥とを看板にして,みずからは使徒気どりのおめでたいかたたちというしだいです。
いちばん珍妙なことは,この連中のすることなすことがことごとく,一定の規則に縛られておりまして,数学的なその定めに少しでも惇ったら最後,重い罪を犯すことになると思うらしいということです。靴の結び目の数はいくつ,帯の色はこれこれ,着物の裁ちかたはこれこれ,帯の布地はなになに,その幅はこれこれ,頭巾の型はこれこれ,その大きさはしかじか,剃髪の禿の広さは何寸,睡眠は何時間というふうにきめられているのですからね!
肉体のうえでも精神の点でもきわめて雑多な人々が,このような平等を是が非でも守ろうというのですから,それがどれほど不平等になってしまうかは,だれにでもわかることですね。しかしご当人は,こんなばかげたことをしているのがひどく得意でして,あらゆる人間を軽蔑し,宗門同士でも軽蔑し合っているのです。
口では使徒の慈悲を説くど連中が,ちょっと違った着物の着方をしたとか,ちょっとばかり膿い色の布地を使ったからとかいうことが元で,大声を張りあげるしまつです。自分たちの慣習に固くしがみついて,ある者は,キリキアの羊毛の法衣とミレトスの麻のシャツでなければ承服しませんし,他の者は逆に,麻布を上に着て毛織物を下につけています。なかには,お金に手を触れることを,毒にでもさわるように恐ろしがっているくせに,お酒や女にさわることは少しもこわがらぬ連中もいます。どれもこれもが,自分たちの暮らし方で人目を引こうと熱中していますね。皆の野心は,主キリストに似奉ることではなくて,めいめいがお互いにてんでばらばらな人間になることなのですね。そのうえ,このご連中はあだ名異名が,えらく得意なのですよ。縄帯憎と呼ばれてほくほく喜んでいる人々のなかにも,「コレタス派」,「ミノレス派」,「ミニムス派」,「プリスタス派」などという分派があります。そのほかに,「ベネディクト派」,「ベルナール派」,「プリギッタ派」,「アウグスティヌス派」,「ウィルヘルム派」,「ヤコブス派」などもありますが,まるで「キリスト教徒」と名乗るだけでは足りないとでもいうふうです。 |
これら神学者たちの幸福に最も近いのは,世に「
修道士」とか「隠修士」とか呼ばれている輩ですが,両方ともまったくの偽の呼び名です。この連中の大部分はおよそ宗教とは縁無き衆生で,これほど至るところでお目にかかる連中もいないからです。この私がさまざまな形で助けてやらなかったら,これほどみじめな者もいないと思います。つまりは,この人種は世の誰からも忌み嫌われていまして,路上でふと出遭っただけでも縁起が悪いと思われているほどなのですが,自分たち自身はたいそうなものだと悦に入っているからです。
まず第一に,最も敬度なのは無学であることだと考え,物を読むことさえもできません。それから教会で,意味もわかってはいない聖歌を,番号に従って駿馬同然の声でがなり立てておりますとき,天上界におられる聖人たちのお耳を,大いに喜ばせているものと思っているのです。この連中の中には,不潔さと乞食暮らしをこれ見よがしにひけらかし,あちこちの門口で大声で吠え立てて,しつこくパンを要求します。実際どんな宿屋であれ,馬車であれ,船であれ乗り込んでいって邪魔をし,ほかの乞食たちの稼ぎを,少なからず掠め取るのです。こんな具合にして,すっかり自得しきっているこの連中も,彼らに言わせると,その不潔さと,無知と,粗暴と,破廉恥によって,使徒たちの姿をわれわれに伝えているのだそうです。
しかし何よりもおかしいのは,この連中がすることは,なんであれ数学的な計算で定められていることで,それに違うのは冒債行為だとされていることです。靴ひもの結び目はいくつ,一つ一つの衣服の色はこれこれ,衣服はどの色で区別すべきか,帯の布地はこれこれでその幅はしかじか,頭巾の種類はこれこれで,どの大きさのものまでが認められるか,剃髪部分も広さは指何本分,睡眠は何時間,といった具合にきっちりと決められているのです。しかしながら人は体つきも精神のありようも実に多種多様なのですから,この平等なるものが,実際にはどれほど不平等なものか,わからぬ人などおりますまい。それでいながら,こんな馬鹿馬鹿しいことを守っているからということで,この連中は俗人を木端同然に見て蔑んでいるばかりか,会派同士でも軽蔑し合っています。
使徒の慈愛を説くと公言していながら,帯の締め方が違っているからとか,修道衣の色が少しばかり濃いからということで,なにもかも途方もない悲劇にしてしまいます。こういう連中の中には,恐ろしく厳格に自派の規律を守り,キリキア産の山羊の毛の修道衣以外,下着ならミレトスの毛織物以外は身にまとわない者たちがいたり,ある者は逆に麻布を上着とし,毛織物を下着としているのは,ご覧ねとおりです。また,猛毒ででもあるかのように金銭にふれるのを忌み嫌っているくせに,酒や女にふれるほうは一向に慎まない連中もいます。要するに,すべての会派の者たちが他の会派とは生き方が違っているのだということを見せつけるのに,驚くほど力をそそいでいるのです。キリストに似ようと努めるのではなく,お互いに違っているように努めることに全力を挙げているわけですね。
その上,彼らが幸福を感じている大きな理由の一つはその異名にありまして,みずからを縄帯と名付けて,悦に入ってますが,その中にも「コレタス派」,「ミノレス派」,「ミニムス派」,「フリスタス派」と名乗っている分派があります。さらにはべネディクト派もあればベルナルド派もあり,ビルギッタ派も,アウグスティヌス派も,グリエルモ派も,ヤコブ派もあるといった具合で,キリスト教徒と言われるだけでは不足だといわんばかりです。これらの連中の大部分は,典礼だの人間がこしらえたつまらぬ伝統だのにどっぷりと浸かっていますから,こういったことに一心に尽くした報いとして,天国に行けるだけでは物足りないと考えており,キリストがこのたぐいの一切のことを軽蔑して,御自分の教え,つまりは慈愛を実践したかどうかを問われるということには,思いを致さないのです。
こういった人たちの幸福にもっとも近づいておりますのは,普通,
修道会士たち〔この文脈では,社会的活動をおこなわず,修道院に陰接して,写本の製作などに従事する,観想的修道院に属する人々を意味する〕とか隠遁者たちと自称しております人たちでして,どちらも誤った綿名なのですが,その訳は,彼らの多くはたいへん長いこと宗教から遠ざかっておりますうえに,どこでもそれらの人たち以上にお目にかかる人はいないからでどざいます。もしもわたしがさまざまな仕方で援助いたしませんでしたならば,彼らよりも惨めなものがなにかありうるなどとはわたしには思えません。そして,すべての人がこの種の人たちをとても嫌っておりますので,偶然出逢うことさえ不吉なことだと思い込んでいるほどでありますが,それでも,彼ら自身は自分たちにはおそろしく甘いのでどざいます。まず,彼らは,どんな書物でありましても手にしたことがなかったために,読むことさえできなくなってしまっていることが最高の敬愛きなのだ,と考えております。つぎに,彼らがそれらを数えあげられるだけで理解してはおりません自分たちの詩編を寺院のなかで驢馬のような馬鹿声で唱えますとき,自分は神々の耳を多くの快さでやさしく撫でているのだと,心底,思い込んでおります。しかも,彼らは見窄らしさと物乞いとを大いに売り物にしておりまして,戸口どとにたいへんな大声でバソをねだりまして,実際,どんな旅館でも,乗り物でも,船においても,ほかの物乞いたちの蒙るまったく尋常でない損害などお構いなしである人たちも彼らのうちには何人かおります。こうして,この上なくおめでたい人たちは自分の流儀で見窄らしさ,無知,田舎ぼったさ,恥知らずによって,使徒たちを自分たちの許につれもどしているというのが彼らの申し分なのです。
しかし,まるで知らなければ罪であるといった風に数学の計算を使う人たちとおなじく,彼らがすべての事柄を杓子定規におこなっているということ以上に何が滑稽でありましょう! 靴にはどれだけの結び目があるか,一枚の衣服がどれだけの色合いの変化をもつ色であるのか,どんな素材の,また,どれだけの幅の芯の帯なのか,どんな種類の,どれだけの大きさの頭巾なのか,何寸の長さの髪の毛か,睡眠は何時間か。だが,このような相似点は,現に,相違の数だけ多様な肉体と知能のうちにありますのを,だれが気づかないでありましょうか? そして,それでも,これらのつまらぬことによって彼らは身近な他人を軽んじますだけではなく,他人たちの方もたがいに軽蔑しあっておりますうえに,使徒的愛を説く人たちも,まとう衣服が決まりにあっていないからとか,すこし色合いがくすんでいるからといった理由で,すべてを驚くべき悲劇へと一変させてしまいます。こんな人々のうちには,たいへん厳格に宗教的戒律を守っておりますあまり,一番上にはキリキァ山羊の毛〔粗末な質で知られる〕ともっとも肌に近いところにはミレトスの羊毛〔上質で有名〕の衣服以外には用いない人たちや,逆に,別の人たちは一番上には麻を,一番内側には羊毛を身につける人たちをあなたはご覧になりますことでしょう。他方,毒草のようにお金に触れるのを恐れるかと思えば,ときどきは葡萄酒にも,また,女性にも触れるのに度が過ぎます他の人たちも目にされることでありましょう。つまり,だれでも生き方でどこか違っていますことに,異常な努力をしております。そして,キリストに似ようというのではなく,お互いの間で似ていないということが.努力に値いすることなのでございます。
さらに,幸福の主な部分は綿名のうちにございます,これらの人たちは「縄帯修道士」〔その服装からフランシスコ会修道士のことをいう〕,しかも,ある人たちはコレクス会士〔フランシスコ会の分派〕,ある人たちは貧者会士〔フランシスコ会の別名〕,ある人たちはミニモス会士〔フランシスコ会の分派〕,ある人たちはブリスタス会士〔フランシスコ会の分派〕と自分が呼ばれるのを喜んでいるという理由からです。他方,この人たちはべネディクト会士,あの人たちはシトー会士,この人たちはブリゲット会士〔一四世紀にスウェーデンの聖ブリゲットによって創設された修道会〕,あの人たちはァウグスティヌス会士,この人たちはウィリアム会士〔聖ウィリァムによって創設された修道会〕,あの人たちはドミニコ会士と呼ばれるのを喜ぶこと,まるで
キリスト教徒と呼ばれるのでは本当に不十分であるかのようです。
54. Ad horum felicitatem proxime accedunt
ii, qui se vulgo Religiosos ac Monachos appellant
utroque falsissimo cognomine, cum et bona
pars istorum longissime absit a Religione,
et nulli magis omnibus locis sint obvii.
Iis non video quid possit esse miserius,
nisi ego multis modis succurrerem. Etenim
cum hoc hominum genus omnes sic exsecrentur,
ut fortuitum etiam occursum ominosum esse
persuasum sit, tamen ipsi sibi magnifice
blandiuntur. Primum summam existimant pietatem,
si usque adeo nihil attigerint litterarum,
ut ne legere quidem possint. Deinde cum Psalmos
suos, numeratos quidem illos, at non intellectos,
asininis vocibus in templis derudunt, tum
vero se putant Divorum aures multa voluptate
demulcere. Et sunt ex his nonnulli, qui sordes
ac mendicitatem magno vendunt, proque foribus
magno mugitu panem efflagitant, imo in nullis
diversoriis, vehiculis, navibus non obturbant,
non mediocri profecto reliquorum mendicorum
iactura. Atque ad eum modum homines suavissimi,
sordibus, inscitia, rusticitate, impudentia,
Apostolos, ut aiunt, nobis referunt. Quid
autem iucundius, quam quod omnia faciunt
ex praescripto, quasi Mathematicis utentes
rationibus, quas praeterire piaculum sit.
Quot nodos habeat calceus, quo colore cingula,
vestis quot discriminibus varieganda, qua
materia, quotque culmis latum cingulum, qua
specie, et quot modiorum capax cucullus,
quot digitis latum capillitium, quot dormiendum
horas. Atque haec quidem aequalitas in tanta
corporum et ingeniorum varietate, quam sit
inaequalis, quis non perspicit? Et tamen
his nugis, non alios modo per se nauci faciunt,
verum invicem alii alios contemnunt, atque
homines apostolicam caritatem professi, ob
aliter cinctam vestem, ob colorem paulo fusciorem,
omnia miris tragoediis miscent. Ex his videas
quosdam adeo rigide religiosos, ut summa
veste, non nisi Cilicina utantur, intima
Milesia, alios contra, qui superne linei
sint, intime lanei. Rursum alios qui pecuniae
contactum ceu aconitum horreant, nec a vino
interim, nec a mulierum contactu temperantes.
Denique mirum omnibus studium, ne quid in
ratione vitae conveniat. Nec illud studio
est, ut Christo similes sint, sed ut interse
dissimiles. Porro magna felicitatis pars
est in cognomentis, dum hi Funigeros appellari
se gaudent, et inter hos, alii Coletas, alii
Minores, alii Minimos, alii Bullistas. Rursum
hi Benedictinos, illi Bernardinos: hi Brigidenses,
illi Augustinenses: hi Guilhelmitas, illi
Iacobitas, quasi vero parum sit, dici Christianos.
Horum magna pars in tantum suis nititur cerimoniis,
et hominum traditiunculis, ut putet unum
coelum parum dignum esse tantis praemium,
haud cogitantes futurum, ut Christus contemtis
his omnibus, suum illud sit exacturus praeceptum,
nempe caritatis. Alius ostentabit aqualiculum,
omni piscium genere distentum. Alius Psalmorum
centum effundet modios. Alius ieiuniorum
myriadas adnumerabit, et toties unico prandio
pene disruptam imputabit alvum. Alius tantum
cerimoniarum acervum proferet, quantum vix
septem onerariis navibus vehi possit. Alius
gloriabitur sexaginta annos numquam attactam
pecuniam, nisi digitis duplici chirotheca
munitis. Alius cucullam ingeret adeo sordidam
et crassam, ut nullus nauta suo dignetur
corpore. Commemorabit alius se plus quam
undecim lustris spongiae vitam egisse, semper
eidem affixum loco: Alius raucam assiduo
cantu vocem adducet: Alius lethargum solitudine
contractum: alius linguam iugi silentio torpentem.
At Christus interpellatis, numquam alioqui
finiendis gloriis, undenam hoc, inquiet,
novum Iudaeorum genus? Unicam ego legem vere
meam agnosco, de qua sola nihil audio. Et
olim palam nulloque parabolarum utens involucro,
paternam haereditatem pollicitus sum, non
cucullis, preculis, aut inediis, sed caritatis
officiis. Nec eos agnosco, qui sua facta
nimis agnoscunt, isti qui me quoque sanctiores
videri volunt, Abraxasiorum coelos, si libet,
occupent, aut ab his sibi novum exstrui coelum
iubeant, quorum traditiunculas meis praeceptis
anteposuerunt. Cum haec audient, et videbunt
nautas et aurigas sibi praeferri, quibus,
putatis, vultibus sese mutuo contuebuntur?
Sed interim spe sua felices sunt, non absque
meo beneficio. Atque hos quidem, quamquam
a republica semotos, nemo tamen audet contemnere,
praecipue mendicantes, propterea quod omnia
omnium arcana teneant, ex confessionibus,
quas vocant. Quae tamen prodere nefas habent,
nisi si quando poti, fabulis amoenioribus
delectare se volunt, sed coniecturis modo
rem indicant, tacitis interim nominibus.
Quod si quis hos crabrones irritarit, tum
in popularibus concionibus probe ulciscuntur
sese, et obliquis dictis hostem notant, adeo
tecte, ut nemo non intelligat, nisi qui nihil
intelligit. Nec prius oblatrandi finem faciunt,
quam in os offam obieceris. Age vero quem
tu mihi comoedum, quem circulatorem spectare
malis, quam istos in concionibus suis rhetoricantes
omnino ridicule, sed tamen suavissime imitantes
ea quae rhetores de dicendi ratione tradiderunt?
Deum immortalem ! ut gesticulantur, ut apte
commutant vocem, ut cantillant, ut iactant
sese, ut subinde alios vultus induunt, ut
omnia clamoribus miscent. Atque hanc orandi
artem ceu rem arcanam fraterculus fraterculo,
per manus tradit: eam tametsi mihi non est
fas scire, tamen utcumque coniecturis sequar.
Primo loco invocant, id quod a poetis mutuo
sumserunt: deinde dicturi de caritate, a
Nilo Aegypti fluvio sumunt exordium, aut
crucis mysterium enarraturi, a Babylonio
dracone Bel feliciter auspicantur: aut de
ieiunio disputaturi, a duodecim zodiaci signis
principium faciunt, aut de fide verba facturi,
diu de quadratura circuli praeloquuntur.
Audivi ipsa quemdam eximie stultum, erravi,
doctum volebam dicere, qui in concione celeberrima,
divinae Triadis mysterium explicaturus, quo
et doctrinam suam non vulgarem ostentaret,
et Theologicis satisfaceret auribus, nova
prorsus ingressus est via, nimirum a litteris,
syllabis, et oratione, tum a concordia nominis
et verbi, adiectivi nominis et substantivi,
mirantibus iam plerisque, ac nonnullis Horatianum
illud apud se mussitantibus: 'Quorsum haec
tam putida tendunt?' Tandem huc rem deduxit,
ut in Grammaticorum rudimentis sic expressum
ostenderet totius Triadis simulacrum, ut
nemo Mathematicorum in pulvere posset evidentius
depingere. Atque in hac oratione JeologwtatoV
ille totos octo menses ita desudarat, ut
hodie quoque magis caecutiat quam talpae,
nimirum, tota luminum acie ad ingenii cuspidem
avocata. Verum haud poenitet hominem caecitatis,
ac parvo quoque putat emptam eam gloriam.
Auditus est a nobis alius quidam octogenarius,
adeo Theologus, ut in hoc Scotum ipsum renatum
putes. Is explicaturus mysterium nominis
Iesu, mira subtilitate demonstravit in ipsis
litteris latere, quidquid de illo dici possit.
Etenim quod tribus dumtaxat inflectitur casibus,
id manifestum esse simulacrum divini ternionis.
Deinde quod prima vox Iesus, desinat in s,
secunda Iesum in m, tertia Iesu in u, in
hoc arrhton subesse mysterium: nempe tribus
litterulis indicantibus eum esse summum,
medium, et ultimum. Restabat mysterium his
quoque retrusius, Mathematica ratione. Iesus
sic in duas aequales diffidit portiones,
ut scilicet pentemimeres in medio resideret.
Deinde docuit eam litteram apud Hebraeos
esse,, quam illi Syn appellent: porro syn
Scotorum, opinor, lingua, peccatum sonat:
atque hinc palam declarari, Iesum esse qui
peccata tolleret mundi. Hoc tam novum exordium
sic inhiantes admirati sunt omnes, praecipue
Theologi, ut parum abfuerit, quin illis acciderit,
quod olim Niobae, cum mihi propemodum evenerit,
quod ficulno illi Priapo, qui magno suo malo,
Canidiae Saganaeque nocturna sacra spectavit.
Nec iniuria profecto: nam quando similem
efodon, commentus est Demosthenes ille graius,
aut Cicero Latinus? Illis vitiosum habebatur
proemium, quod a re foret alienius: quasi
vero non ad istum modum exordiantur et subulci,
natura videlicet magistra. At hi docti praeambulum
suum, sic enim vocant, ita demum eximie Rhetoricum
fore ducunt, si nusquam quidquam habeat cum
reliquo argumento confine, ut auditor interim
admirans, illud secum murmuret, quo nunc
se proripit ille? Tertio loco ceu narrationis
vice nonnihil ex Euangelio, sed cursim ac
velut obiter interpretantur, cum id solum
fuerit agendum. Quarto loco iam nova sumpta
persona, quaestionem movent theologalem,
aliquoties oute ghV, oute ouranou aptomenhn,
atque id quoque ad artem arbitrantur pertinere.
Hic demum Theologicum attollunt supercilium,
Doctores solennes, Doctores subtiles, Doctores
subtilissimos, Doctores seraphicos, Doctores
sanctos, Doctores irrefragabiles, magnifica
nomina auribus inculcantes. Tum syllogismos
maiores, minores, conclusiones, corollaria,
suppositiones frigidissimas ac plus quam
scholasticas nugas apud imperitum vulgus
iactitant. Superest iam quintus actus, in
quo summum artificem praestare convenit.
Hic mihi stultam aliquam et indoctam fabulam,
ex speculo, opinor, historiali, aut gestis
Romanorum in medium adferunt, et eamdem interpretantur
allegorice, tropologice, et anagogice. Atque
ad hunc quidem modum Chimaeram suam absolvunt,
qualem nec Horatius umquam adsequi potuit
cum scriberet: 'Humano capiti' etc. Sed audierunt
a nescio, quibus, ingressum orationis sedatum,
minimeque clamosum esse oportere. Itaque
principio sic exordiuntur, ut nec ipsi vocem
propriam exaudiant, quasi referat dici, quod
nullus intelligat. Audierunt nonnumquam ad
concitandos adfectus, exclamationibus utendem
esse. Proinde presse alioqui loquentes, subinde
repente vocem tollunt furioso plane clamore,
etiam cum nihil opus. Iures elleboro homini
opus esse, perinde quasi nihil referat, ut
clames. Praeterea quoniam audierunt oportere
sermonem in progressu fervescere, in singulis
partibus principiis utcumque sane recitatis,
mox mira vocis contentione utuntur, etiam
si res sit frigidissima, atque ita denique
desinunt, ut spiritu defectos credas. Postremo
didicerunt, apud rhetores de risu fieri mentionem,
eoque student et ipsi iocos quosdam adspergere,
w filh Afrodith, quam plenos gratiarum, quamque
in loco, ut plane onon proV thn luran esse
dicas. Mordent quoque nonnumquam, sed ita,
ut titillent magis quam vulnerent. Nec umquam
verius adulantur, quam cum maxime parrhsiazesJai
videri student. Denique tota actio est eiusmodi,
ut iures eos a fori circulatoribus didicisse
a quibus longe vincuntur. Quamquam utrique
alteris usque adeo sunt similes, ut nemo
dubitet, quin aut hi ab illis, aut illi ab
his rhetoricen suam didicerint. Et tamen
inveniunt hi quoque, mea nimirum opera, qui
cum hos audiunt, Demosthenes meros, ac Cicerones
audire se putant. Quod genus sunt praecipue
mercatores ac mulierculae: quorum auribus
unice placere student, quod illi nonnullam
praedae portiunculam de rebus male partis
soleant impertiri, si commode fuerint palpati.
Illae cum aliis multis de causis huic ordini
favent, tum praecipue, quod in horum sinus
soleant effundere, si quid in maritos stomachantur.
Videtis, opinor, quantopere mihi debeat hoc
hominum genus, cum cerimoniolis, et nugis
deridiculis, clamoribusque tyrannidem quamdam
inter mortales exerceant, et Paulos atque
Antonios sese credant.