それにしてもこのような典拠は,キリスト教徒にとってはたいして重みのないものかもしれませんねえ。では,もしよろしかったら,学者先生のおっしゃるように,聖書の証言を支え柱とし基礎として,自画自讃をいたしてみましょう。勝手なまねをいたします点,どうか,神学者先生にはお許しをお願いいたします。なにしろ困難な仕事でして,本来ならばへりコンの山から詩神たちにふたたび来ていただかねほならぬところなのでしょうが,なにしろあまりご関係のないことですから,たいへんな長旅をおさせするのもぶしつけなこと。
それよりは,この私が女神学者を気どって燕だらけの草叢のなかへいちかばちか乗りこんでゆくのですから,ソルボンヌ学寮からドゥソス・スコトゥス先生の御霊にほんのわずかのあいだお出まし願って,私の胸に乗り移っていただいたほうが好都合でしょう。やまあらしや針鼠よりも疎の多いその御霊は,ご用がすんだら,お好きなところへ,もしよろしかったら,「烏のところへなりと」ご帰還を願うといたしましょう。私も顔形を変え,神学者のいでたちをしたところで,いけないわけはございますまい? それにしても,私が神学のことにえらく通達しているのをごらんになって,それは「われらが師」たちの手箱のなかから盗んできたのだろうとか,こっそりくすねてきたのだろうとか言われまいかと,今から恐ろしい思いかいたします。とは申し事しても,永い昔から,この先生がたとは親しくお付き合いをしております以上,先生がたのご造詣の一端を覚えこんでしまいましても,べつに驚くほどのことはございませんよ。無花果の神プリァポスは,その面前でご主人様が読んでおられたギリシア語のいくつかをしっかり心に留めそらんじてしまいましたし,ルキァノスの雄鶏は,人間たちといっしょに住んでいたおかげで,人間のことばを覚えてしまったではありませんか? では,幸先良いようですから,本題にはいることにいたしましょう。
「おろか者の数は限りがない」と,『伝道の書』の第一章に書いてございます。このことばは,われわれにあまり姿をお見せくださらないほんのなんにんかのかたがたは別として,あらゆる人間を包含しているように思えますね。ェレミヤは,その第十章で,もっとはっきり,こう言っています。「すべての人は,おのが知恵によって愚者となる」と。エレミヤによりますと,神だけが賢く,人間全体は痴愚だというのです。もっと上のところで,こうも申しています。「知恵ある者は,その知恵を誇ってはならない!」と。親切なェレミヤよ,どうして人間は知恵を誇ってはいけないのでしょうか? これにたいして彼は,これは別にむずかしいわけではなく,人間は知恵を持っていないからだ,と答えるでしょう。しかし,『伝道の書』へ戻りましょう。「空の空なるかな,すべて空なり!」と叫んでいますね。私の考えでは,人生は痴愚女神の戯れにすぎないということ以外の意味は,そこにないと思いますね。これこそまさに,すでに引用しました「全地上は痴呆に充つ」というキヶロの讃辞をめぐって,私のために白石を投じてくれるものです。「おろかな者は月のように変わり,賢い者は太陽のように変わることがない」という,あの博学な『集会書』のことばは,なにを意味するのでしょうか? これは要するに,人類は痴愚であって,「賢者」の名は神のみのものだという意味でしょう。なぜと申しまして,月は人間の本性を表わしており,あらゆる光の根源である太陽は,神を表わしているからです。キリストご自身も福音書のなかで,神以外のものを善なるものと呼んではならぬと付け加えておられますね。もしもストァ哲学者たちに従って,賢者と善なるものとが同一であり,また賢くない者は何人たりとも痴愚であるとすれば,死すべき運命にある人間はすべて,必然的に痴愚女神の支配下にあることになりますね。 |
しかし
キリスト教徒の間では,かような例証はさして重みを持たないかもしれません。それゆえ,さしつかえなければ聖書からも例証を引いて,自己礼讃の支えとしましょう,あるいは学者先生方がなさるように,その礎石を固めることといたしましょう。それにはまず神学者先生たちにお許しを求め,私の企てが順調に行くように願っていただくといたしましょう。なにしろ困難な仕事に着手するわけですから,詩女神たちにまたもや祈願して,ヘリコンの山から遠い道のりをおいでいただくのは,いささかぶしつけというものでしょう。話題が女神様方にはあまりかかわりのないことだとなれば,なおさらのことです。
私めが神学者を演じて,神学という競だらけの荊をかきわけて突き進んでゆく間だけでも,やまあらしや針鼠よりも糠だらけのスコトゥス先生の御霊に,愛するソルボンヌを離れて,私の胸に乗り移ってくださるよう,祈願したほうがよさそうです。それが済んだら,どこへなりとも,なんなら「烏ドモノトコロ」へとお帰りいただいてかまいません。顔つきも変えて,神学者の服装ができたらいいのですがへ 実際,この私が神学に精通しているからといって,われらが学匠たちの文箱からそれをこっそり盗んできたなどと,泥棒扱いされるのではないかと,恐れています。ですが神学者の先生方とは実に長きにわたって親密にお付き合いしておりますから,私がその学問の一端を学び取ったとしても,さほど驚くには当たりません。あの無花果の木でできたプリアポスでさえも,主人が読んでいるのを聞いて,いくつかのギリシア語を心にとめて記憶していましたし,ルキアノスに出てくる雄鶏は,長いこと人間たちと一緒に住んでいたために,人間のことばをみごとに理解するようになったではありませんか。しかし吉祥と出ていますから,ここらで本題に入りましょう。
「コヘレトの言葉」〔「伝道の書」〕第一章には,「愚か者の数にはかぎりがない」と書かれています。「かぎりがない」と言われているということは,つまり大方の人が眼にしたこともない,ほんの一握りの人たちを別とすれば,すべての人間を含んでいるということですね。ですが,ェレミヤはその書の第一o章で,もっとはっきりと「すべての人間は,その知恵により愚か者となる」と言っております。波は神のみを智者とし,すべての人間を愚かだとしています。もう少し前のところでは,こうも言っています。「知恵ある者は,その知恵を誇るな」。至善の人エレミヤよ,なぜあなたは人間が知恵を誇ることを望まれないのですか)・それは当たり前のことで,人間というものは本当は知恵を持っていないからだと,と彼は答えるでしょう。
しかし,「コヘレトの言葉」に戻りましょう。伝道者が「なんという空しさ,なんという空しさ,すべては空しい」と叫んでいるとき,その意味していたものは,私が先に申しましたように,人間の生は痴愚女神のたわぶれどとにすぎない,ということ以外のなんでありえましょう? 奇とするまでもないことですが,そう言うことによって,私が先に引いた「森羅万象は痴愚に満つ」というキケロの痴愚礼讃に,白石を投じたというわけです。
さらにはまた,「愚かな者は月のごとく変わるが,智者は太陽のごとく変わらぬままである」という「シラ書」二集会の書」〕の知にあふれたことぽは,入間はすべて愚かであって,智者の名は神にのみ帰するべきであるということ以外,何を意味しておりましょうか)・月とは人間の本性を指し,太陽とはすべての光明の源である神を指していると解されるからです。キリスト御自身が福音書の中で,神以外の者を善き者と呼んではならぬ,と仰せられていることとも一致しています。さらには,(ストア派の人たちが言うように)智者ならざる者は愚者であり,善き者はすなわち智者であるとすれば,必然的にすべての人間が愚者のうちに入ることになるのも,驚くには当たりません。
とは申しますものの,おそらく,これらのかたがたの権威は
キリスト教徒たちの間では重いものではございませんでしょう,そこで,もしそう思われるのであれば,わたしたちはまた聖書の証言によってもわたしたちの賞讃を支えることにいたしますか,それとも,学者先生たちがいつもなさいますように,基礎づけを与えようといたすことにいたしまして,はじめに,わたしは神学者のかたたちからわたしどもに許可を与えてやろうとあらかじめ述べておいていただくことにいたしましょう。つぎに,わたしたちは困難な仕事にたちむかっておりまして,とりわけ,事柄は詩神ムーサたちに無関係でありますのに,あらためてへりコーン〔詩神に捧げられたコリソト湾岸の山〕からこれほどの長旅へと彼女たちをつれもとしますのは,おそらく気の毒でしょうから,しばし,わたしが神学者を演じてつぎのような話の組み立て方で進んでまいりますが,その間は,あのソルボンヌ〔一三世紀パリに創設された学寮名で,後にパリ大学文理学部の所在地となる〕からハリネズミやヤマアラシよりも骨っぽいスコトゥスの精神がわたしの胸中に移り住んでくださることをねがう方が,たぶん,はるかに好都合というものでどざいましょう,そして,波の精神はまもなくどこへなりとお好みの場所に,〈烏の群れに〉〔「行って首を括られてしまえ」の意味がある〕さえ,もどってゆかれることでありましょう。どうか,わたしは姿を変えることをお許しいただき,神学者を装いたいものでございます。しかしながら,わたしが神学関係の物ばかりためこんでおりますので,わたしたちの先生たちの机からまるでひそかに掠めとってしまったかのように,わたしが窃盗の嫌疑をかけられはしまいかと,しばらくは心配なことでございます。しかし,あの無花果の樹の神プリァポスさえすくなからぬギリシア語の発音をほ先生が発されるのを注意を払って記憶いたしましたし,ルキアノスの鶏は人間との長い共同生活によって人間の言葉を障害なく学んでしまったのですから,わたしに近しかった神学者たちとあれほど長期間すくなからず習慣をともにいたしたとしますと,そんなに不思議と思われるべきことではございませんでしょう。
63. Atqui fortassis apud Christianos horum
levis est auctoritas. Proinde Sacrarum quoque
Litterarum testimoniis, si videtur, laudes
nostras fulciamus, sive ut docti solent,
fundemus, principio veniam a Theologis praefatae,
ut nobis fas esse velint, deinde quoniam
arduam rem aggredimur, et fortassis improbum
fuerit denuo Musas ex Helicone, ad tantum
itineris revocare, praesertim cum res sit
alienior, fortasse magis conveniet optare,
ut interim dum Theologum ago, perque has
spinas ingredior, Scoti anima paulisper ex
sua Sorbona in meum pectus demigret, quovis
hystrice atque erinaceo spinosior, moxque
remigret quo lubebit, vel eV korakaV. Utinam
et vultum alium liceat sumere, et ornatus
adsit Theologicus. Verum illud interim vereor,
ne quis me furti ream agat, quasi clanculum
Magistrorum Nostrorum scrinia compilaverim,
quae tantum rei Theologicae teneam. Sed non
adeo mirum videri debet, si tam diutina,
quae mihi arctissima est, cum Theologis consuetudine,
nonnihil arripui, cum ficulnus etiam ille
Deus Priapus, nonnullas Graecas voces, legente
domino, subnotarit tenueritque. Et gallus
Lucianicus longo hominum convictu sermonem
humanum expedite calluerit. Sed iam ad rem
bonis avibus. Scripsit Ecclesiastes capite
primo: Stultorum infinitus est numerus. Cum
numerum praedicat infinitum, nonne mortaleis
universos complecti videtur, praeter pauculos
aliquot, quos, haud scio, an cuiquam videre
contigerit? Sed magis ingenue confitetur
hoc Ieremias cap. 10. 'Stultus', inquiens,
'factus est omnls homo a sapientia sua.'
Soli Deo tribuit sapientiam, universis hominibus
stultitiam relinquens. Ac rursum paulo superius:
Ne glorietur homo in sapientia sua. Cur non
vis hominem in sua sapientia gloriari, optime
Ieremia? Nimirum, inquiet, ob id, quia non
habet sapientiam. Sed ad Ecclesiasten redeo.
Hunc, cum exclamat: 'Vanitas vanitatum et
omnia vanitas,' quid aliud sensisse creditis,
nisi, quemadmodum diximus, vitam humanam
nihil aliud quam Stultitiae ludicrum esse?
nimirum Ciceronianae laudi album addentem
calculum, cuius optimo iure celebratur illud,
quod modo retulimus: 'stultorum plena sunt
omnia'. Rursum sapiens ille Ecclesiasticus,
qui dixit: 'Stultus mutatur ut Luna, sapiens
permanet ut Sol,' quid aliud innuit, nisi
mortale genus omne stultum esse, soli Deo,
sapientis nomen competere? Siquidem Lunam
humanam naturam interpretantur, Solem omnis
luminis fontem, Deum. Huic adstipulatur quod
ipse Christus in Euangelio negat, quemquam
appellandum bonum, nisi Deum unum. Porro
si stultus est, quisquis sapiens non est,
et quisquis bonus, idem sapiens, auctoribus
Stoicis, nimirum mortales omneis Stultitia
complectatur necessum est. Iterum Salomon
cap. 15 'Stultitia', inquit, 'gaudium stulto',
videlicet, manifeste confitens, sine stultitia
nihil in vita suave esse. Eodem pertinet
illud quoque: 'Qui apponit scientiam, apponit
dolorem, et in multo sensu, multa indignatio.'
An non idem palam confitetur egregius ille
concionator cap. 7: 'Cor sapientum, ubi tristitia
est: et cor stultorum, ubi laetitia'. Eoque
non satis habuit sapientiam perdiscere, nisi
nostri quoque cognitionem addidisset. Quod
si mihi parum habetur fidei, ipsius accipite
verba, quae scripsit cap. 1: 'Dedique cor
meum, ut scirem prudentiam atque doctrinam,
erroresque et stultitiam.' Quo quidem loco
illud animadvertendum, ad Stultitiae laudem
pertinere, quod eam posteriore posuit loco.
Ecclesiastes scripsit, et hunc scitis esse
ordinem Ecclesiasticum, ut qui dignitate
primus sit, is locum obtineat extremum vel
hic certe memor Euangelici praecepti. Sed
Stultitiam praestantiorem esse Sapientia,
et Ecclesiasticus ille quisquis fuit, liquido
testatur cap. 44. cuius mehercle verba non
prius proferam, quam eisagwghn meam commoda
responsione adiuveritis, ut faciunt apud
Platonem hi, qui cum Socrate disputant. Utra
magis convenit recondere, quae rara sunt
et pretiosa, an quae vulgaria viliaque? Quid
tacetis? Etiam si vos dissimuletis, proverbium
illud Graecorum pro vobis respondet, thn
epi Jurais udrian, quod ne quis impie reiiciat,
refert Aristoteles magistrorum nostrorum
Deus. An quisquam vestrum tam stultus est,
ut gemmas et aurum in via relinquat? non,
hercle, opinor. In abditissimis penetralibus,
nec id satis, in munitissimorum scriniorum
secretissimis angulis ista reponitis, coenum
in propatulo relinquitis. Ergo si quod pretiosius
est reconditur, quod vilius exponitur, nonne
palam est, sapientiam quam vetat abscondi,
viliorem esse stultitia quam recondi iubet?
Iam ipsius testimonii verba accipite: 'Melior
est homo qui abscondit stultitiam suam, quam
homo qui abscondit sapientiam suam.' Quid
quod animi quoque canordem Divinae litterae
stulto tribuunt, cum sapiens interim neminem
sui similem putet. Sic enim intelligo, id
quod scribit Ecclesiastes, cap. 10. 'Sed
et in via stultus ambulans, cum ipse insipiens
sit, omneis, stultos existimat.' An non istud
eximii cuiusdam candoris est, omnes aequare
tibi ipsi, cumque nemo non magnifice de se
sentiat, omnibus tamen tuas communicare laudes?
Proinde nec puduit tantum regem huius cognominis,
cum ait cap. 30. 'Stultissimus sum virorum'.
Neque Paulus ille gentium doctor, Corinthiis
scribens, stulti cognomen illibenter agnoscit:
'Ut insipiens', inquit, 'dico, plus ego,
perinde quasi turpe sit vinci stultitia'.
Sed interim obstrepunt mihi Graeculi quidam,
qui tot huius temporis Theologorum, ceu cornicum
oculos student configere, dum annotationes
suas, veluti fumos quosdam aliis offundunt,
cuius gregis si non Alpha, certe Beta meus
est Erasmus, quem ego saepius honoris causa
nomino. O vere stultam, inquiunt, et ipsa
dignam MORIA citationem. Longe diversa mens
Apostoli quam tu somnias ! Nec enim hoc agit
his verbis, ut caeteris stultior haberetur,
verum eum dixisse, 'ministri Christi sunt;
et ego', seque veluti iactabundus in hac
quoque parte aequasset caeteris, per correctionem
adiecit, 'plus ego', sentiens, se non modo
parem reliquis Apostolis in Euangelii ministerio,
verum etiam aliquanto superiorem. Idque cum
ita verum videri vellet, ne tamen ut arrogantius
dictum offenderet aures, praemuniit stultitiae
praetextu. Ut minus sapiens dico, propterea
quod diceret esse stultorum privilegium,
ut soli, verum citra offensam, proloquantur.
Verum quid Paulus senserit cum haec scriberet,
ipsis disputandum relinquo. Ego magnos, pingues,
crassos, et vulgo probatissimos Theologos
sequor, cum quibus magna pars doctorum errare,
nh ton Dia, malit, quam cum istis trilinguibus
bene sentire. Neque quisquam illorum Graeculos
istos pluris facit quam graculos: praesertim
cum quidam gloriosus Theologus, cuius ego
nomen prudens supprimo, ne graculi nostri
continuo Graecum in illum scomma iaciant
onoV luraV: Magistraliter et Theologaliter
hunc passum enarrans, ab hoc loco. Ut minus
sapiens dico, plus ego, novum facit caput,
et quod absque summa Dialectica non poterat,
novam addit sectionem, ad hunc interpretans
modum: Adducam enim ipsius verba non solum
in forma, verum etiam in materia. 'Ut minus
sapiens dico, id est, si videor vobis insipiens,
me Pseudapostolis adaequando, adhuc videbor
vobis minus sapiens, me eis praeferendo'.
Quamquam idem paulo post, velut oblitus sui
alio delabitur.