66 痴愚と賢さ@

 際限もなくおしゃべりするのはやめにして,話を簡単にすることにいたしますが,キリスト教は,ある種の痴愚と血のつながりがあり,賢さとはほんのわずかな関係しかないように思われます。 その証拠をお望みでしたら,まず,どらんくださいな,子どもや老人や女や低能は,他の人々よりも,儀式祭典だとか宗教めいたものだとかを喜びますし,ただ自然の衝動に駆られて,祭壇のそばにいつもいたがるものです。 さらにまた,宗教の最初の礎を置いた人々は,このうえもない単純さをそなえておりまして,学芸の不倶戴天の敵だったということも,皆さんど注意いただきたいもの。 結局のところ,どんなに痴愚な人間でも,キリスト教信仰の熱情に全身全霊を捕えられてしまった人々に比べれば,うわどとを言っていることにはならないのではないでしょうか? こういう人々は,自分の財産をばらまき,罵倒をものともせず,詐欺ぺてんにも甘んじ,味方と敵とを少しも区別せず,快楽を憎み,断食,不眠,涙,労苦,屈辱を思うぞんぶんに味わい,生を厭い,死をひたすら希い求めます。一言で申せば,あらゆる普通の感情をなくしてしまったように見えますし,まるでその精神が自分の肉体以外のところで生きているみたいですね。 こういう人々が痴呆でないとすれば,なんでしょうかしら? 使徒たちが甘美な酒に酔い痴れている連中のように見えたのも,判官のフェストがパウロを異常と思ったのも,べつに驚くにはあたりますまい。
 けれども一度「獅子の皮」をかぶってしまった以上,思いきってさらにこういうこともお教えしておきましょう。つまりキリスト教徒たちが,多くの試練を受けつつも,追い求めている幸福は,一種の錯乱狂気にほかならないということです。こんなことばをこわがらないでくださいよ。それよりか,事実そのものを十分考えてみてくださいな。
 まず第一に,キリスト教徒は,プラトン主義者と一致する点がありますね。つまり,肉の絆に包まれ縛られて,物質のために重くなっている精神は,あるがままの真実をほとんど眺めることも,享受することもできないと考える点です。ですから,哲学とは死を腰想することだと定義されているのも,つまりは,哲学のおかげで霊魂は可見の肉体的なものから解脱せしめられるからなのでしょうが,これはまた,死の作用でもあるわけですね。こういうわけで,魂が肉体の器官を正常に用いているあいだは,その魂は健全だと言われますが,肉の粋を断ち切って,躍起となって自由になろうとし,その牢獄からのがれ出ようと思うようになった場合には,これを呼んで「狂気痴愚」と申すのです。そして,もしも,この解脱の努力が,なにかの病気なり器官の欠陥なりと関連があるときには,もはやなんの疑いもなくこれは狂気痴愚です。けれども,このようなはめに陥った人間たちが,将来を占ったり,それまでに習ったこともない外国語や学問を知っていたり,自分のうちになにか神聖なものを現わしたりすることがありますね。これは,その霊魂が肉体との接触からいくぶん解脱したために,持って生まれた神通力を発動させ始めるからだということは,疑いを容れません。思うに,臨終の迫った人々も,同じような原因から,同じような機能を発揮し,しばしば霊感を受けた予言者のようなことをしゃべるのでしょう。

 これ以上際限もなく例を挙げるのはやめて,かいつまんで申しますが,キリスト教は全体として,痴愚となにほどか血脈を通じているところがあり,知恵とは相通じるところが極めて乏しいように思われます。証拠を見せるとおっしゃるなら,子供や老人や女たち,頭の鈍い者たちは,ほかの人々よりも宗教上の儀式などを喜び,自然の本能のおもむくままに,祭壇の傍に座を占めたがるという事実にまず眼を向けていただきたいものです。さらには,最初にキリスト教の礎石を置いた人たちは,単純さというものに非常に価値を認めていまして,学問の不倶戴天の敵だったのも,御存じのとおりです。最後に,世のいかなる阿呆でも,キリスト教への鷲い信仰に全霊を挙げてとらえられた人たちほど,狂った真似はいたしますまい。
 こういう人たちは自分の持てる財産を蕩尽し,不正をはたらかれても気にせず,欺かれることに甘んじ,友と敵とを区別せず,快楽を嫌い,断食,不眠,涙,労苦,屈辱をいやと言うほど味わい,生を厭い,ひたすら死を願います。一言で言えば,常識に対するあらゆる感覚を失っているように見えますので,あたかも魂がその肉体ではなく,どこか別のところで生きているかのようです。これを狂気と言わずして,なんと言いましょう? 使徒たちが新酒に酔っているように見え,パウロが裁判官フェストゥスの眼に頭がおかしくなった者のように映ったとしても,驚くことはありません。
 しかしながら,こうしてひとたび獅子ノ皮をかぶってしまいましたからには,次のこともお教えしましょう。人々が苦心惨僧して探し求めているキリスト教徒の幸福とは,一種の狂気と痴愚にほかならないのです。私のことばに気を悪くなさらないでください。それよりも,事実そのものをとくとお考えください。
 まず第一に,魂は肉体の奥深く沈んでいて肉体に鎖でつながれているため,それを包む肉体の分厚さによって,真理であるものを見つめてそれを享受することを妨げられている,とする点で,キリスト教徒たちはプラトン主義者たちとほとんど一致しております。次にプラトンは哲学を死の腰想だと定義していますが,それは哲学が眼に見える肉体的なものから魂を離脱せしめるからで,死もこれと同じはたらきをします。そういうわけで,魂が肉体の器官を正常に駆使しているかぎりは,魂は正気であるとされますが,肉体の束縛を逃れて自由を求め,牢獄から逃れるようにそれから逃れようと考えるようになると,狂気だとされるのです。この状態がたまたま病気なり器官の不具合によって生じた場合には,誰もがこれを狂気と認めます。
 しかしながら,この種の人々もまた,未来のことを予言したり,以前にはまったく学んだことのない言語や文学を知っていたりして,どう見ても何か神聖なものをその身にあらわすことがあるのは,御存じのとおりです。これは,魂が肉体の接触から少しぽかり自由になったために,その生来の力を発揮し始めるのだということは,疑いえないところです。思うに,死が迫り臨終の苦しみにある人の身に同様なことが起こり,霊感を受けたかのように驚くべきことを口にしたりすることがあるのは,これと同じ原因によるものでしょう。
 しかしながら,わたしどもは,ひとたび〈ライオンの毛皮〉をまとって〔長広舌を弄することをいう〕しまいました後では,つぎのことをお教えすることにいたしましょう,キリスト教信者たちがあれほど苦労して求めております至福は,ある種の狂気と痴愚以外のものではどざいません,誇張なしにお話しすることにいたしまして,むしろ事柄そのものを考察なさってくださいませ。そこで,まず最初に,魂は肉体の群に浸りこみ結びつけられまして,肉体の濃密さに妨げられ真に存在するものを見つめて楽しむことができないという点で,キリスト教徒たちはプラトン主義者たちとほとんど一致しております。つぎに,プラトンは哲学は死の腰想であると定義しております〔プラトン『パイドン』が,哲学は魂を眼に見える肉体的なものどもから運び去るのでありまして,死も確かにおなじことをいたすからです。そこで,魂が肉体の諸器官を正しく用いている間中は,それは健全と呼ばれます。しかし,魂がすでに粋から解かれて自らを自由の身であると主張しようとつとめ,あの牢獄からの逃亡といったものを夢見ておりますときには,人はそれを不健全と呼びます,もしもそれが病いや器官の障害によっておこるのであれば,ほとんどすべての人の同意によって狂気なのです。それでも,わたしたちはこの種の人たちもまた未来を予言し,以前にはまったく学んだことのなかった言葉や文字を覚えて,まったく神的なことをなにか示すのを見ております。そして,肉体の接触からすこしぽかりより自由な精神が自分の生まれながらの能力を行使しはじめておりますことから,このことが生じているということは疑えません。死を間近にして苦しんでいる人たちにまるで霊感があったかのようになにか不思議なことを口にするというおなじようなあることがなぜつねにおこるのか〔プラトン『ソクラテスの弁明』〕は,おなじ理由によるものだとわたしは考えております。
66. Ac ne quae sunt infinita persequar, utque summatim dicam, videtur omnino Christiana religio quamdam habere cum aliqua stultitia cognationem, minimeque cum sapientia convenire. Cuius rei si desideratis argumenta primum illud animadvertite, pueros, senes, mulieres, ac fatuos sacris ac religiosis rebus praeter caeteros gaudere, eoque semper altaribus esse proximos, solo, nimirum, naturae impulsu. Praeterea videtis primos illos religionis auctores, mire simplicitatem amplexos, acerrimos litterarum hostes fuisse. Postremo nulli moriones magis desipere videntur, quam hi, quos Christianae pietatis ardor semel totos arripuit: adeo sua profundunt, iniurias negligunt, falli sese patiuntur, inter amicos et inimicos nullum discrimen, voluptatem horrent, inedia, vigilia, lacrymis, laboribus, contumeliis saginantur, vitam fastidiunt, mortem unice optant, breviter, ad omnem sensum communem prorsus obstupuisse videntur, perinde quasi alibi vivat animus, non in suo corpore. Quod quidem quid aliud est, quam insanire? quo minus mirum videri debet, si Apostoli musto temulenti sunt visi, si Paulus iudici Festo visus est insanire. Sed posteaquam semel thn leonthn induimus, age doceamus et illud, felicitatem Christianorum, quam tot laboribus expetunt, nihil aliud esse, quam insaniae stultitiaeque genus quoddam, absit invidia verbis, rem ipsam potius expendite. Iam primum illud propemodum Christianis convenit cum Platonicis, animum immersum illigatumque esse corporeis vinculis, huiusque crassitudine praepediri, quo minus ea, quae vere sunt, contemplari, fruique possit. Proinde Philosophiam definit esse mortis meditationem, quod ea mentem a rebus visibilibus, ac corporeis abducat, quod idem utique mors facit. Itaque quam diu animus corporis organis probe utitur, tam diu sanus appellatur, verum ubi ruptis iam vinculis, conatur in libertatem asserere sese, quasique fugam ex eo carcere meditatur, tum insaniam vocant. Id si forte contingit morbo, vitioque organorum, prorsus omnium consensu, insania est. Et tamen hoc quoque genus hominum videmus futura praedicere, scire linguas ac litteras, quas antea numquam didicerant, et omnino divinum quiddam prae se ferre. Neque dubium est id inde accidere quod mens a contagio corporis paulo liberior incipit nativam sui vim exserere. Idem arbitror esse in causa, cur laborantibus vicina morte, simile quiddam soleat accidere, ut tamquam afflati prodigiosa quaedam loquantur. Rursum si id eveniat studio pietatis, fortasse non est idem insaniae genus, sed tamen adeo confine, ut magna pars hominum meram insaniam esse iudicet, praesertim cum pauculi homunciones ab universo mortalium coetu, tota vita dissentiant. Itaque solet iis usu venire, quod iuxta Platonicum figmentum, opinor, accidere iis, qui in specu vincti rerum umbras mirantur, et fugitivo illi, qui reversus in antrum, veras res vidisse se praedicat, illos longe falli, qui praeter miseras umbras nihil aliud esse credant. Etenim sapiens hic commiseratur, ac deplorat illorum insaniam, qui tanto errore teneantur. Illi vicissim illum veluti delirantem rident, atque eiiciunt. Itidem vulgus hominum ea quae maxime corporea sunt, maxime miratur, eaque prope sola putat esse. Contra pii, quo quidquam propius accedit ad corpus, hoc magis negligunt, totique ad invisibilium rerum contemplationem rapiuntur. Nam isti primas partes tribuunt divitiis, proximas corporis commodis, postremas animo relinquunt: quem tamen plerique nec esse credunt, quia non cernatur oculis. E diverso illi primum in ipsum Deum, rerum omnium simplicissimum, toti nituntur: secundum hunc, et tamen in hoc, quod ad illum quam proxime accedit, nempe animum: corporis curam negligunt, pecunias ceu putamina prorsus aspernantur, ac fugitant. Aut si quid huiusmodi rerum tractare coguntur, gravatim, ac fastidienter id faciunt, habent tamquam non habentes, possident tamquam non possidentes. Sunt et in singulis rebus, gradus multum inter istos diversi. Principio sensus tametsi omnes cum corpore cognationem habeant, tamen quidam sunt ex his crassiores, ut tactus, auditus, visus, olfactus, gustus. Quidam magis a corpore semoti, veluti memoria, intellectus, voluntas. Igitur ubi se intenderit animus, ibi valet. Pii quoniam omnis animi vis ad ea contendit, quae sunt a crassioribus sensibus alienissima, in his velut obbrutescunt, atque obstupescunt. Contra vulgus in his plurimum valet, in illis quam minimum. Inde est, quod audimus nonnullis divinis viris accidisse, ut oleum vini loco biberint. Rursum in affectibus animi, quidam plus habent cum pingui corpore commercii, veluti libido, cibi somnique appetentia, iracundia, superbia, invidia: cum his irreconciliabile bellum piis, contra vulgus sine his vitam esse non putat. Deinde sunt quidam affectus medii, quasique naturales, ut amor patris, caritas in liberos, in parentes, in amicos: His vulgus nonnihil tribuit. At illi hos quoque student ex animo revellere, nisi quatenus ad summam illam animi partem adsurgant, ut iam parentem ament, non tamquam parentem, quid enim ille genuit, nisi corpus? quamquam hoc ipsum Deo parenti debetur, sed tamquam virum bonum, et in quo luceat imago summae illius mentis, quam unam summum bonum vocant, et extra quam nihil nec amandum nec expetendum esse praedicant. Hac eadem regula reliqua item omnia vitae officia metiuntur, ut ubique id quod visibile est, si non est omnino contemnendum, tamen longe minoris faciant, quam ea quae videri nequeunt. Aiunt autem et in Sacramentis, atque ipsis pietatis officiis, corpus et spiritum inveniri. Velut in ieiunio non magni ducunt, si quis tantum a carnibus, coenaque abstineat, id quod vulgus absolutum esse ieiunium existimat, nisi simul et affectibus aliquid adimat, ut minus permittat irae quam soleat, minus superbiae: utque ceu minus iam onustus mole corporea, spiritus ad coelestium bonorum gustum, fruitionemque enitatur. Similiter et in synaxi, tametsi non est aspernandum, inquiunt, quod cerimoniis geritur, tamen id per se, aut parum est conducibile, aut etiam perniciosum, nisi id quod est spiritale accesserit, nempe hoc quod signis illis visibilibus repraesentatur. Repraesentatur autem mors Christi, quam domitis, exstinctis, quasique sepultis corporis affectibus, exprimere Mortales oportet, ut in novitatem vitae resurgant, utque unum cum illo, unum item inter sese fieri queant. Haec igitur agit, haec meditatur ille pius. Contra, vulgus sacrificium nihil aliud esse credit, quam adesse altaribus, idque proxime, audire vocum strepitum, aliasque id genus cerimoniolas spectare. Nec in his tantum, quae dumtaxat exempli gratia proposuimus, sed simpliciter in omni vita refugit pius ab his quae corpori cognata sunt, ad aeterna, ad invisibilia, ad spiritalia rapitur. Proinde cum summa sit inter hos et illos omnibus de rebus dissensio, fit ut utrique alteris insanire videantur. Quamquam id vocaibuli rectius in pios competit quam in vulgus, mea quidem sententia.